Samarkanda będzie gospodarzem szczytu Unia Europejska – Azja Centralna w dniach 3-4 kwietnia, sygnalizując zdecydowane zaangażowanie polityczne obu regionów na rzecz głębszego i silniejszego partnerstwa. Po raz pierwszy w szczycie wezmą udział przywódcy Azji Centralnej, przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen i przewodniczący Rady Europejskiej António Costa.

„Udajemy się do Samarkandy, aby przenieść nasze partnerstwo z Azją Środkową na wyższy poziom. W tych niepewnych czasach Europa opowiada się za otwartością i zaangażowaniem. Dla Europy Azja Środkowa jest partnerem z wyboru” – przekazała Ursula von der Leyen w oświadczeniu z 1 kwietnia.

Poza spotkaniami dwustronnymi i sesją plenarną szczytu, w programie znalazło się także międzynarodowe forum klimatyczne, które odbędzie się 4 kwietnia. Dla unijnych urzędników w Brukseli szczyt jest przełomowym momentem i opiera się na latach pogłębiającego się zaangażowania i wspólnego pragnienia zacieśnienia więzi strategicznych. Może to również sygnalizować zobowiązanie do uruchomienia formalnego partnerstwa strategicznego między UE a Azją Centralną.

„Na szczycie pogłębimy więzi handlowe i rozszerzymy współpracę w dziedzinie transportu, surowców krytycznych, łączności cyfrowej, wody i energii. Wszystko to będzie wspierane przez nowy pakiet inwestycyjny Global Gateway, który przekształci nasze zobowiązanie w działania” – powiedziała von der Leyen.

Szczyt poprzedziło szereg spotkań na wysokim szczeblu, w tym niedawne spotkanie ministerialne w Aszchabadzie z udziałem wysokiej przedstawiciel do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa oraz wiceprzewodniczącej Komisji Europejskiej Kaji Kallas. Wcześniej komisarz UE ds. partnerstw międzynarodowych Josef Sikela odwiedził region, realizując cele Global Gateway na tym obszarze.

Agenda szczytu

Rozmowy mające na celu zacieśnienie dwustronnych więzi między UE a Azją Centralną będą koncentrować się na wspólnych priorytetach, takich jak multilateralizm, bezpieczeństwo, handel i inwestycje, kwestie środowiskowe i klimatyczne, energia i łączność w ramach inicjatywy Global Gateway, a także wspieranie wymiany międzyludzkiej. Handel i inwestycje będą miały kluczowe znaczenie w agendzie szczytu, ze szczególnym uwzględnieniem transportu, surowców krytycznych, łączności cyfrowej, wody i energii.

UE pozostaje jednym z kluczowych partnerów handlowych i inwestycyjnych Azji Centralnej. Dane Komisji Europejskiej wskazują, że UE odpowiada za 22,6 proc. łącznego handlu zagranicznego regionu (stan na 2023 r.). Ponad 40 proc. inwestycji w regionie pochodzi z UE. Transport i łączność stanowią fundament partnerstwa, a UE zobowiązała się do uruchomienia 10 mld euro od międzynarodowych instytucji finansowych na rozwój Transkaspijskiego Międzynarodowego Szlaku Transportowego (TITR).

Surowce krytyczne będą głównym punktem programu szczytu, z planami zatwierdzenia wspólnej deklaracji intencji mającej na celu wyniesienie współpracy poza istniejące ramy dwustronne. Ma on na celu przyciągnięcie inwestorów, rozwój lokalnego przemysłu i tworzenie miejsc pracy. W tym kontekście oczekuje się również, że Kazachstan i UE zatwierdzą plan działania na lata 2025–2026 opracowany w ramach protokołu ustaleń z 2022 r . w sprawie łańcuchów wartości zielonego wodoru i baterii. Wyzwania związane z bezpieczeństwem, w tym walka z terroryzmem i handlem narkotykami, są również jednym z priorytetów, podobnie jak stabilność regionalna i zmieniająca się sytuacja w Afganistanie.

Urzędnicy twierdzą, że szczyt stanowi kulminację długotrwałych relacji z regionem, które teraz nabierają nowego rozpędu w obliczu zmieniającej się globalnej dynamiki. Dla UE region ten oferuje coś więcej niż tylko szlak tranzytowy czy źródło surowców. Jest postrzegana jako stabilny i wiarygodny partner o niewykorzystanym potencjale gospodarczym i silnej woli dywersyfikacji tych powiązań. Przewodniczący Rady Europejskiej António Costa dał jasno do zrozumienia, że odnowienie kontaktów z globalnymi partnerami jest jednym z jego głównych priorytetów polityki zagranicznej, a Azja Centralna odgrywa kluczową rolę w realizacji tej wizji.

Długoletnie relacje

„Żyjemy w świecie pełnym chaosu i rozdrobnienia, w którym jedynym realnym rozwiązaniem dla UE jest budowanie silniejszych partnerstw w celu promowania pokoju i dobrobytu. Jest to świat wielobiegunowy, który wymaga większego i dostosowanego do potrzeb zaangażowania. Pierwszy szczyt UE-Azja Centralna umocni nasze zaangażowanie we współpracę na rzecz pokoju, bezpieczeństwa i zrównoważonego rozwoju, przy pełnym poszanowaniu prawa międzynarodowego” – powiedział Costa w oświadczeniu z 12 lutego, opublikowanym na oficjalnej stronie internetowej Rady UE.

Stosunki UE z Azją Centralną opierają się na strategii UE dla tego regionu z 2019 r. W ostatnich latach UE znacznie zwiększyła swoje zaangażowanie w regionie, przenosząc punkt ciężkości ze współpracy humanitarnej na strategiczne partnerstwa gospodarcze i infrastrukturalne. Cztery kraje regionu, z wyjątkiem Turkmenistanu, wynegocjowały z UE wzmocnioną umowę o partnerstwie i współpracy (EPCA). Pierwszym krajem, który to podpisał i ratyfikował, był Kazachstan, którego umowa weszła w życie w marcu 2020 r.

Umowa o partnerstwie i współpracy z Republiką Kirgiską została podpisana w czerwcu 2024 r., natomiast umowa z Uzbekistanem ma zostać podpisana w 2025 r. Negocjacje w sprawie umowy o partnerstwie gospodarczym z Tadżykistanem rozpoczęły się w lutym 2023 r. i zostały sfinalizowane w 2024 r. Pojawiły się również nowe inicjatywy, w tym unijna inicjatywa Global Gateway, której celem jest zmobilizowanie 300 mld euro (324,1 mld USD) na całym świecie i zapewnienie ram dla transformacji ekologicznej i cyfrowej przy jednoczesnym zwiększeniu handlu, inwestycji i łączności.

W październiku 2022 r. w Kazachstanie i w czerwcu 2023 r. w Republice Kirgiskiej odbyły się dwa szczyty wysokiego szczebla z udziałem przywódców UE i Azji Centralnej, a także liczne spotkania na szczeblu ministerialnym. W październiku 2023 r. UE i Azja Centralna przyjęły wspólny plan działania mający na celu zacieśnienie więzi w pięciu obszarach priorytetowych i poprzez 79 konkretnych punktów działania na rzecz zacieśnienia dialogu i współpracy.

Coraz częściej uważa się, że dla Azji Centralnej UE jest nie tylko darczyńcą czy inwestorem, ale partnerem w osiąganiu wspólnych priorytetów. Dla Kazachstanu – i prawdopodobnie dla innych krajów w regionie – priorytetem jest nie tylko przyciągnięcie inwestycji, ale także zbudowanie trwałego partnerstwa technologicznego opartego na wzajemnym szacunku i zaufaniu. Z kolei region, ze swoimi ogromnymi rezerwami ważnych surowców, ma potencjał, aby stać się strategicznym partnerem UE we wspieraniu zielonej transformacji.

UE i Azja Centralna mają potencjał, aby ukształtować nowe strategiczne ramy współpracy, skoncentrowane na inwestycjach w surowce, logistykę i zrównoważony rozwój środowiskowy. Prace przygotowawcze są już gotowe, podpisano kilka umów z europejskimi instytucjami finansowymi i partnerami z sektora prywatnego. Jednym z przykładów jest obiecująca ekspansja programu SWITCH-Asia, który wspiera zrównoważone technologie w Kazachstanie, Uzbekistanie i Kirgistanie.

Znaczenie szczytu

Szczyt ten jest dla UE kluczową okazją do wzmocnienia swojej roli jako zaufanego partnera. Fakt, że przywódcy UE udadzą się do tego regionu, jest pozytywnym dowodem na to, że Azja Centralna jest wysoko notowana w agendzie UE. Bruksela chce zwiększyć swoją konkurencyjność przemysłową przy jednoczesnej dywersyfikacji łańcuchów dostaw. Kraje Azji Centralnej są atrakcyjnymi partnerami. Niedawna podróż do regionu komisarza UE ds. partnerstw międzynarodowych Síkeli pokazała ambicje UE w zakresie rozwoju partnerstw w zakresie zarządzania kryzysowego, połączeń transportowych Transkaspijskiego Korytarza Transportowego i zielonej energii.

Aby Bruksela stała się bardziej konsekwentnym partnerem, musi dążyć do konkretnych i namacalnych projektów. UE musi podkreślić długoterminowe zaangażowanie w Azji Centralnej poprzez pogłębienie stosunków dwustronnych i realizację konkretnych projektów w sektorach, w których może ona przynieść wartość dodaną regionowi, takich jak zielona energia, gospodarka wodna i rolnictwo. Zaangażowanie to musi sprzyjać obopólnie korzystnym wynikom i przynosić korzyści w zakresie tworzenia lokalnej wartości wykraczającej poza bezpieczeństwo dostaw w UE.