Organizacja Państw Tureckich (OTS) ewoluowała swoje podejście do Tadżykistanu, przechodząc od wyraźnego poparcia dla Kirgistanu podczas konfliktów granicznych do bardziej inkluzywnego podejścia. Wcześniejsze oświadczenia OTS podkreślały solidarność braterską z Kirgistanem, jednocześnie pośrednio przypisując winę za konflikt Tadżykistanowi, co wywołało ostrą krytykę ze strony Duszanbe.

Po postępach dyplomatycznych, które skumulowały się w marcowym traktacie granicznym między Kirgizem a Tadżykistanem w 2025 roku, retoryka OTS uległa znaczącej zmianie.

Oświadczenie organizacji z marca 2025 roku dotyczące trójstronnego szczytu w Chodżencie wyraźnie uwzględniło Tadżykistan wśród trzech braterskich narodów, co oznacza pierwszy przypadek, gdy taki braterski język rozszerzył się na państwo nietureckie. Ta ewolucja odzwierciedla praktyczną konieczność — unikanie alienacji dużego państwa regionalnego — oraz dojrzewanie organizacyjne, gdy OTS wprowadza agendę angażowania państw spoza kraju.

Wyjście poza ramy językowe

Tadżykistan był tematem sześciu oficjalnych oświadczeń OTS od 2021 roku — wszystkie w kontekście konfliktu granicznego Tadżycko-Kirgiskiego. Przez te wypowiedzi przewija się wspólny mianownik: solidarność członków między państwami tureckimi. Jednak retoryka znacznie się zmieniła, śledząc zmiany w sytuacji na miejscu i odzwierciedlając dojrzewanie OTS jako organizacji regionalnej. Zrozumienie tej ewolucji pokazuje, jak OTS porusza się między napięciami między swoją etnolingwistyczną podstawą a praktycznymi wymaganiami współpracy regionalnej. Trajektoria oświadczeń OTS dotyczących Tadżykistanu daje wgląd w to, czy organizacja może przekroczyć granice etniczne, by stać się inkluzywną platformą dla stabilności regionalnej.

Oświadczenia z lat 2021-2022 ustaliły wyraźne wzorce. Oświadczenie z kwietnia 2021 roku, wydane podczas starć granicznych, odnosiło się do „braterskiego Kirgistanu, członka założyciela Rady Tureckiej”, wyraźnie podkreślając pokrewieństwo etniczne i kulturowe, pomijając jednocześnie podobne uznanie Tadżykistanu. Oświadczenie odwoływało się do wspólnej tożsamości islamskiej i kulturowej jako moralnej podstawy pokoju: „W świętym miesiącu Ramadanu musimy zrobić wszystko, by się bardziej jednoczyć i odłożyć na bok nasze różnice.” To rozszerzyło apel wewnątrzturecki, zamiast przyjmować neutralny, dyplomatyczny ton.

Oświadczenie podkreślało „wkład strony kirgiskiej w przywrócenie pokoju”, nie wspominając jednak o wysiłkach Tadżykistanu, sugerując, że trwający konflikt jest winą Tadżykistanu w niezobowiązaniu się do pokoju. Końcowa linia zobowiązała Sekretariat do utrzymania „bliskiego kontaktu z rządem braterskiego Kirgistanu”, sygnalizując preferencyjną solidarność ze stroną turecką konfliktu.

Oświadczenie ze stycznia 2022 roku przebiegało według podobnych schematów. Ponownie OTS wyraził „poparcie dla wysiłków Republiki Kirgiskiej na rzecz znalezienia pokojowego rozwiązania”, jednocześnie wzywając do dialogu „opartego na wzajemnym zrozumieniu, wzajemnym szacunku, dobrych sąsiedztwach i współistnieniu.” Kontrast był uderzający: „dobre sąsiedztwo i współistnienie” dla Tadżykistanu kontra „braterska” solidarność dla Kirgistanu. Oświadczenie z września 2022 roku poszło dalej, wyraźnie potępiając „agresję przy użyciu ciężkiej broni przeciwko cywilom i infrastrukturze cywilnej”, jednocześnie wyrażając poparcie dla „wysiłków Republiki Kirgiskiej, członka założyciela OTS, na rzecz pokojowego rozwiązania.”

Co na ten kontrast Duszanbe?

Rząd Tadżykistanu wyraźnie zauważył ten schemat. Po oświadczeniu z września 2022 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych Tadżykistanu potępiło oświadczenie Sekretarza Generalnego OTS jako „utrudniające wysiłki strony tadżyckiej i kirgiskiej w rozwiązywaniu wszystkich kwestii dwustronnych wyłącznie środkami politycznymi i dyplomatycznymi.” Ministerstwo nazwało oświadczenie OTS „głęboko godnym ubolewania, ponieważ jest sprzeczne z celami ogłoszonymi przez Organizację, z których jednym jest wspólny wkład w zapewnienie pokoju i stabilności na całym świecie.” Państwami posiadającymi pełny status członkowski OTS są Turcja, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan i Uzbekistan.

To stanowisko ilustruje praktyczny wpływ jednostronnych stwierdzeń. Tadżycy twierdzili, że OTS hamuje postęp w pokojowych rozwiązaniach dyplomatycznych poprzez swoją wypaczoną narrację. Dla organizacji aspirującej do znaczenia regionalnego alienacja państwa Azji Centralnej stanowiła oczywiste problemy. Tadżykistan graniczy z Kirgistanem, Uzbekistanem, Afganistanem i Chinami, co czyni jego wykluczenie z mechanizmów współpracy regionalnej istotnym ograniczeniem.

Punkt zwrotny nastąpił wraz z rzeczywistym postępem w sporze granicznym. 13 marca 2025 roku prezydenci Kirgistanu i Tadżykistanu podpisali traktat o granicy państwowej w Biszkeku. OTS wydała dwa oświadczenia w tej sprawie, które oznaczały subtelną, ale istotną zmianę w retoryce. Oświadczenia z entuzjazmem przyjęły porozumienie i zaznaczyły, że zostało ono „osiągnięte poprzez dyplomację i dialog.” Chociaż te wypowiedzi nie nazywały Tadżykistanu wprost „braterskim”, unikały jednostronnego nacisku wcześniejszych wypowiedzi.

Jeszcze ważniejsze było oświadczenie z 31 marca 2025 roku dotyczące trójstronnego szczytu Kirgistanu, Uzbekistanu i Tadżykistanu w Chodżencie. Po raz pierwszy Sekretarz Generalny OTS odniósł się do „trzech braterskich narodów”, wyraźnie włączając Tadżykistan do braterskiego słownika wcześniej zarezerwowanego wyłącznie dla państw tureckich. Oświadczenie nazwało szczyt „epokowym” i pochwaliło „niezachwiane wysiłki trzech braterskich narodów w pogłębianiu partnerstwa regionalnego.”

To była prawdziwa zmiana — ale taka, która utrzymała pewne granice. Końcowe zdanie zobowiązało się do poparcia dla „jedności i współpracy między państwami tureckimi i sąsiednimi”, nadal klasyfikując Tadżykistan jako sąsiedzki, a nie w pełni zintegrowany. Tadżykistanowi zaoferowano relacje w ramach już zdefiniowanej wspólnoty tureckiej, a nie uznanie jako samodzielnego aktora. Niemniej jednak przejście od ukrytego antagonisty do „braterskiego narodu” oznacza znaczącą ewolucję.

Konsekwencje dla regionu

Co tłumaczy tę zmianę? Najbardziej oczywistym czynnikiem jest zmiana sytuacja na miejscu. Dopóki trwały zbrojne starcia wzdłuż granicy kirgisko-tadżyckiej, OTS musiała wspierać jedno ze swoich państw członkowskich. Gdy postępy dyplomatyczne przyniosły rzeczywiste porozumienia, organizacja mogła przyjąć bardziej inkluzywne podejście, nie sprawiając wrażenia porzucenia Kirgistanu.

Szersze ambicje OTS prawdopodobnie również miały wpływ na tę ewolucję. Na szczycie w Gabali 2025 roku organizacja wprowadziła ramy „OTS plus” mające na celu budowanie relacji z państwami nietureckimi. Utrzymywanie otwartej wrogiej retoryki wobec Tadżykistanu przy jednoczesnym proponowaniu mechanizmów inkluzywnych wydaje się sprzeczne. Trylogia szczytów — dwustronne porozumienie kirgisko-tadżyckie, trójstronny szczyt kirgisko-uzbecko-tadżycki oraz szczyt OTS w Gabala — stworzyła impet w kierunku współpracy regionalnej, wymagającej łagodniejszej retoryki.

Rola Uzbekistanu mogła być kluczowa. Jako członek OTS graniczący z Tadżykistanem, Uzbekistan miał wyraźne interesy w promowaniu inkluzywnej współpracy regionalnej. Entuzjastyczne przyjęcie członkostwa OTS przez Uzbekistan od 2019 roku zbiegło się z szerszą polityką prezydenta Mirzijojewa dotyczącą poprawy stosunków ze wszystkimi sąsiadami. Uzbekistan prawdopodobnie wewnętrznie opowiadał się za bardziej inkluzywnym podejściem OTS do Tadżykistanu.

Ewolucja retoryki OTS wobec Tadżykistanu odzwierciedla więc zarówno praktyczną konieczność, jak i dojrzewanie organizacyjne. Organizacja aspirująca do znaczenia regionalnego nie może w nieskończoność zrazić głównych państw regionu. Przejście od ukrytego antagonizmu do nieśmiałego włączenia sugeruje, że OTS dostrzega tę rzeczywistość. Czy „OTS plus” rzeczywiście zintegruje państwa nietureckie jako równorzędnych partnerów, czy jedynie sformalizuje ich status wiecznych outsiderów, pozostaje do oceny w przyszłości. Jednak trajektoria oświadczeń OTS na temat Tadżykistanu — od wyraźnej solidarności z Kirgistanem po inkluzywny język „braterski” — wskazuje, że organizacja radzi sobie z napięciami między swoją etniczną podstawą a wymogami współpracy regionalnej.

Dla decydentów zarówno w regionie, jak i poza nim, ta ewolucja zasługuje na uwagę. Sugeruje to, że OTS może okazać się bardziej elastyczny i pragmatyczny, niż początkowo sugerowała jego etnolingwistyczna podstawa. Sposób, w jaki organizacja radzi sobie z napięciami między tożsamością turecką a regionalizmem inkluzywnym, znacząco wpłynie na jej skuteczność jako platformy do rozwiązywania wspólnych wyzwań w zakresie bezpieczeństwa, transportu i rozwoju gospodarczego.