Zasoby wodne w Azji Centralnej coraz bardziej kształtują stabilność gospodarczą i relacje międzypaństwowe, ponieważ zmiany klimatu nasilają presję na wspólne rzeki i starzejącą się infrastrukturę.

Dyplomacja wodna staje się niezbędnym narzędziem do zarządzania zasobami transgranicznymi i zmniejszania ryzyka napięć regionalnych.

Presja klimatyczna i ryzyka regionalne

Rosnące temperatury, topnienie lodowców i nieregularne wzorce pogodowe wywierają bezprecedensową presję na systemy wodne Azji Centralnej, zwiększając niepewność dla gospodarek i społeczności zależnych od wspólnych rzek. Zmiany klimatu, utrata bioróżnorodności oraz zmieniające się wzorce opadów już wpływają na dostępność wody w regionie. Procesy te mogą albo zaostrzyć napięcia gospodarcze, społeczne i polityczne dotyczące wody, albo skłonić rządy do reform i poprawy polityki w sektorze wodnym.

Negocjacje dotyczące wspólnych rzek w Azji Centralnej odzwierciedlają wyjątkową równowagę. W przeciwieństwie do dorzeczy takich jak Mekong czy Tygrys-Eufrat, gdzie kraje wyżej nurtu często mają silniejsze gospodarki, sytuacja w Azji Centralnej jest odwrotna. Kraje dolnego biegu mają silniejszą gospodarkę, podczas gdy kraje wyżej biegu rzek, takie jak Kirgistan i Tadżykistan, posiadają znaczące zasoby słodkiej wody i potencjał hydroenergetyczny.

Jeśli nowa infrastruktura regionalna, taka jak kanał irygacyjny Qosh-Tepa budowany przez rząd talibów w Afganistanie, nie będzie zarządzana racjonalnie na podstawie współpracy, może to zakłócić istniejące umowy dotyczące dystrybucji zasobów wodnych. Po ukończeniu kanał może zmniejszyć napływ wody z Amu Darii do krajów dolnego biegu rzeki, w tym Uzbekistanu i Turkmenistanu, nawet o 20 proc. Przewidzenie prawdopodobieństwa konfliktów wodnych w najbliższej przyszłości jest trudne, ponieważ wiele zależy nie tylko od woli politycznej państw, ale także od dostępności skutecznych narzędzi do zarządzania zasobami wodnymi w warunkach naukowej niepewności. Zarządzanie współdzielonymi zasobami wodnymi będzie wymagało nowych podejść do współpracy i dyplomacji, ponieważ długoterminowe dobro przyszłych pokoleń zależy od sukcesu tych działań.

Polityka Kazachstanu w zakresie transgranicznych rzek

Zaopatrzenie Kazachstanu w dużej mierze opiera się na rzekach pochodzących poza jego granicami. Według kazachskiego Ministerstwa Zasobów Wodnych i Nawadniania, średnia w dłuższej perspektywie objętość wody w kraju wynosi około 106 miliardów metrów sześciennych, z czego 44,3 proc. pochodzi z krajów sąsiednich. W 2025 roku Kazachstan otrzymał 15,3 miliarda metrów sześciennych z Syrdarii, 1,9 miliarda z rzeki Shu, 688 milionów z Tal, 7,01 miliarda z Irtyszu, 8,98 miliarda z Uralu (Żajk) oraz 10,44 miliarda z rzeki Ili. Woda wpływająca do Kazachstanu przez Syrdarię pochodzi z Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu. Rzeki Shu i Talas płyną z Republiki Kirgiskiej, a rzeka Ural ma swoje źródło w Rosji. Z Chin płyną rzeki Irtysz i Ili.

Współpraca wodna z krajami sąsiednimi jest regulowana na podstawie porozumień międzyrządowych i wspólnych komisji, które koordynują przydział wody, eksploatację zbiorników oraz zarządzanie wspólną infrastrukturą. Koordynacja regionalna w sprawie Syrdarii jest regulowana przez porozumienie z 1992 roku o wspólnym zarządzaniu i ochronie międzystanowych zasobów wodnych, realizowane przez Międzystanową Komisję ds. Koordynacji Wodnej (ICWC).

Kazachstan i Uzbekistan podpisały również nową umowę o wspólnym zarządzaniu transgranicznymi zbiornikami wodnymi w listopadzie 2025 roku. Porozumienie, które jest obecnie ratyfikowane, ustanawia wspólną komisję dla dorzecza Syr-darii. Stosunki wodne między Kazachstanem a Kirgistanem na rzekach Shu i Talas regulowane są przez dwustronne porozumienie z 2000 roku, które powołało Komisję Shu-Talas, odpowiedzialną za koordynację harmonogramów dystrybucji wody oraz utrzymanie wspólnych obiektów wodnych.

Współpraca Kazachstanu z Chinami opiera się na porozumieniu z 2001 roku dotyczącym korzystania i ochrony transgranicznych rzek, które powołało wspólną komisję i grupy robocze ekspertów do koordynacji korzystania z wód i ochrony środowiska. Współpraca wodna między Kazachstanem a Rosją jest regulowana porozumieniem podpisanym w 2010 roku o wspólnym użytkowaniu i ochronie transgranicznych zbiorników wodnych. Ramy obejmują kilka wspólnych dorzeczy rzek, w tym Irtysz, Iszim, Tobol, Ural, Kigasz, Karaozen i Saryozek. Według ministerstwa, w 2026 roku zaplanowano ponad 70 dwustronnych i wielostronnych spotkań dotyczących transgranicznego zarządzania wodnymi.

Wysiłki na rzecz przywrócenia Morza Aralskiego i rozwijanie dyplomacji wodnej

Spadające poziomy wody pozostają jednym z najpoważniejszych wyzwań środowiskowych Kazachstanu, wpływając na ekosystemy, aktywność gospodarczą oraz warunki życia w okolicznych regionach. Długoterminowe działania pomogły ustabilizować północną część Jeziora Aralskiego, które w ostatnich latach zaczęło się odbudowywać. Kolejnym etapem renowacji jest podniesienie tamy Kokaral, która oddziela północną część zbiornika od mocno wyczerpanej południowej części. Projekt ma na celu podniesienie wysokości tamy z 42 metrów do 44 metrów, co może powiększyć powierzchnię jeziora i zwiększyć jego objętość wody w ciągu najbliższych czterech do pięciu lat.

Dyplomacja wodna również wyłania się jako nowa dziedzina akademicka i polityczna w całej Azji Centralnej. Kazachskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego uwzględniło dyplomację wodną w swoim ukierunkowanym programie finansowania badań na lata 2026-2028, który ma na celu badanie instytucji zarządzających transgranicznymi zasobami wodnymi w Azji Centralnej oraz opracowanie naukowych podejść mających na celu wzmocnienie stabilności regionalnej.

Według ministerstwa, w 2025 roku ponad 1 500 specjalistów sektora wodnego ukończyło szkolenie zawodowe. Programy zarządzania wodą prowadzone są na kilku uczelniach, w tym na Kazachskim Narodowym Uniwersytecie Gospodarki Wodnej i Nawadniania, Kazachskim Uniwersytecie Narodowym im. Al-Farabi, Uniwersytecie Satbajewa, Uniwersytecie Kazachsko-Niemieckim oraz Uniwersytecie Wschodniego Kazachstanu. Konsorcjum obejmujące uniwersytety z Węgier, Szwecji, Finlandii, Kazachstanu i Uzbekistanu uruchomiło również wspólny projekt Erasmus+ skupiony na zarządzaniu zasobami wodnymi i dyplomacji.