Trzy lata po podpisaniu przez prezydentów Kazachstanu, Kirgistanu i Uzbekistanu Traktatu o przyjaźni, dobrym sąsiedztwie i współpracy na rzecz rozwoju Azji Centralnej w XXI wieku, Tadżykistan również go podpisał.

Prezydent Tadżykistanu Emomali Rahmon, podczas roboczej wizyty ministra spraw zagranicznych Kazachstanu Murata Nurtleu, podpisał Traktat o przyjaźni, dobrym sąsiedztwie i współpracy na rzecz rozwoju Azji Środkowej w XXI wieku.

Traktat został podpisany podczas czwartego spotkania konsultacyjnego przywódców Azji Centralnej 21 lipca 2022 r. przez prezydentów Kazachstanu, Kirgistanu i Uzbekistanu. Tadżykistan i Turkmenistan odmówiły, powołując się na konieczność przestrzegania własnych „wewnętrznych procedur politycznych”. Kilka dni później tadżycka agencja Asia Plus poinformowała o traktacie, powołując się na kirgiskiego ministra spraw zagranicznych Dżeenbeka Kułubajewa, który powiedział dziennikarzom, że Tadżykistan i Turkmenistan „poprosiły o przerwę 2-3 tygodni” przed podpisaniem traktatu.

Trzy lata później Duszanbe ostatecznie podpisało traktat, który, zgodnie z projektem opublikowanym przez Kazachstan, otwiera nową erę we współpracy regionalnej. W swoich 32 artykułach traktat uosabia najbardziej doniosłą zmianę w stosunkach regionalnych Azji Centralnej w ciągu ostatniej dekady: skoordynowany wysiłek na rzecz zaangażowania się w konkretną współpracę. Artykuł 1 zobowiązuje państwa regionu do budowania „swoich stosunków w oparciu o wzajemny szacunek, równość, wzajemne zrozumienie i wszechstronne uwzględnianie wzajemnych interesów” oraz do konsolidacji wysiłków „w celu zapewnienia trwałego pokoju w regionie i stworzenia korzystnych warunków dla zrównoważonego i postępowego rozwoju państw Azji Centralnej”.

Na szczególną uwagę w 2022 r., biorąc pod uwagę rosyjską wojnę na Ukrainie – i nie mniej istotny teraz – był artykuł 5, który wskazywał na obronę zbiorową. Nie zobowiązywała ona sygnatariuszy do niczego więcej niż do wspólnych konsultacji „w przypadku wystąpienia sytuacji stanowiącej zagrożenie dla bezpieczeństwa, suwerenności i integralności terytorialnej jednego z sygnatariuszy” „w celu określenia środków, które przyczynią się do skutecznego zapobiegania zaistniałemu zagrożeniu”. Jednak nawet napomknięcie o koncepcji obrony zbiorowej jest znaczącym krokiem dla Azji Centralnej.

Artykuł 6 – w którym sygnatariusze „potwierdzają swoje zdecydowane zobowiązanie do powstrzymania się od użycia siły lub groźby użycia siły w stosunkach międzypaństwowych między sobą…” – mógł być powodem, dla którego Tadżykistan nie podpisał umowy w 2022 roku. W poprzednim roku Tadżykistan i Kirgistan zaangażowały się w gwałtowne starcia wzdłuż nieuregulowanej granicy. We wrześniu 2022 r. eskalacja przemocy zbliżyła się do otwartej wojny, obejmując ataki dronów i ostrzał moździerzowy.

W ciągu ostatniej dekady pięć państw Azji Centralnej jeszcze bardziej zbliżyło się do siebie. Jednym z katalizatorów było odejście w 2016 r. prezydenta Islama Karimowa, którego wizja Uzbekistanu była bardziej zamknięta (samowystarczalna, jak twierdził). Jego następca, Szawkat Mirzijojew, przyjął znacznie bardziej kooperatywną wizję regionu, a Uzbekistan – dosłownie centrum Azji Centralnej – ma kluczowe znaczenie dla tego, by jakiekolwiek regionalne wysiłki kooperacyjne przyniosły owoce.

Tymczasem od 2022 r. nie zmienił się jeden z motywacyjnych powodów zacieśnienia współpracy w Azji Centralnej – czyli rosyjska wojna na Ukrainie. To nie przypadek, że u podstaw traktatu o przyjaźni leżą koncepcje „niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej”. Jednocześnie jeden z największych czynników utrudniających głębszą współpracę – trudne stosunki między Kirgistanem a Tadżykistanem – odnotował wyraźny postęp.

Po 33 latach niepodległości, w których nie uzgodniono granicy kirgisko-tadżyckiej, i po latach negocjacji, w grudniu 2024 r. rządy Kirgistanu i Tadżykistanu ogłosiły, że doszły do porozumienia w sprawie granicy. W lutym 2025 r. obie strony sfinalizowały umowę, a w kwietniu prezydenci Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu odbyli przełomowy trójstronny szczyt w Tadżykistanie – wyznacznik postępów poczynionych w niespokojnej Kotlinie Fergańskiej, gdzie stykają się ich granice.

Uregulowanie sporów granicznych między Kirgistanem a Tadżykistanem prawdopodobnie otworzyło drzwi do podpisania przez Duszanbe traktatu o przyjaźni. Siódme spotkanie konsultacyjne przywódców Azji Centralnej ma się odbyć w Uzbekistanie jeszcze w tym roku. Pozostaje pytanie, czy Turkmenistan podpisze traktat o przyjaźni.