Prezydenci Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu rozwiązali ostatni poważny konflikt graniczny w Azji Centralnej poprzez porozumienie w sprawie punktu styku granic państwowych trzech państw, podpisane 31 marca w Chodżencie w Tadżykistanie. Rozwiązanie kwestii granicznych w Dolinie Fergańskiej kończy trwający od dziesięcioleci konflikt zakorzeniony w delimitacji z czasów sowieckich, która nie uwzględniała lokalnych czynników etnicznych i geograficznych.

Umowa ta wzmacnia stabilność regionalną, otwiera drzwi do zwiększenia inwestycji międzynarodowych i zacieśnia współpracę w zakresie dużych projektów infrastrukturalnych w regionie, takich jak kolej Chiny-Kirgistan-Uzbekistan i inicjatywa energetyczna CASA-1000.

31 marca trzy państwa Azji Centralnej wkroczyły w nową erę współpracy regionalnej, rozwiązując ostatni pozostały spór terytorialny. Prezydenci Kirgistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu spotkali się w tadżyckim mieście Chodżend i podpisali porozumienie w sprawie punktu przecięcia granic państwowych trzech państw. Uzupełnieniem była Deklaracja Wiecznej Przyjaźni z Chodżentu oraz otwarcie steli symbolizującej przyjaźń w miejscu styku granic trzech państw. Ten punkt węzłowy znajduje się na skrzyżowaniu kirgiskiej prowincji Batken, prowincji fergańskiej w Uzbekistanie i prowincji Sughd w Tadżykistanie, które są częścią Kotliny Fergańskiej, najgęściej zaludnionego i najbardziej podatnego na przemoc obszaru regionu o ograniczonych zasobach wodnych.

Sowiecki spadek i nieuregulowane granie

Przez dziesięciolecia prognozowano, że Kotlina Fergańska pogrąży się w konflikcie międzypaństwowym, w dużej mierze z powodu długotrwałych sporów terytorialnych, które powodowały ciągłe napięcia w stosunkach państw regionu. Te ponure prognozy mogą teraz zostać rozwiane wraz z wygaśnięciem potencjalnego międzypaństwowego konfliktu granicznego. Wpływ tej umowy będzie odczuwalny poza społecznościami przygranicznymi i pozytywnie wpłynie na rozwój polityczny, gospodarczy i społeczny w regionie.

Spory terytorialne w Azji Centralnej wynikają z praktyk Związku Radzieckiego w zakresie delimitacji granic. Władze sowieckie podjęły starania o delimitację regionu z założeniem życia w jednym państwie ponadpaństwowym i bez uwzględnienia ostatecznego rozpadu Związku Radzieckiego. Proces delimitacji został przeprowadzony z niewielkim uwzględnieniem specyfiki geograficznej i etnicznej, zwłaszcza w Kotlinie Fergańskiej. W tej części Azji Centralnej koczownicze i osiadłe populacje ludów uzbeckich, tadżyckich i kirgiskich żyły w ciasnych osadach i dzieliły się zasobami wodnymi i lądowymi.

Efekt tych arbitralnych procesów delimitacyjnych był natychmiast odczuwalny, a państwa regionu spierały się przeciwko nim i spierały się o terytoria nawet w czasach sowieckich. Na przykład w latach 1974, 1982 i 1989 miały miejsce trzy konflikty graniczne między Tadżykistanem a Kirgistanem o wspólne użytkowanie ziemi i zasobów wodnych przez społeczności w pobliżu tadżyckiej enklawy Worukh w Kirgistanie. Konflikty te były zamiatane pod dywan przez centralne władze sowieckie, których działania często przynosiły doraźne rozwiązania i faworyzowały jedną ze stron. Po uzyskaniu niepodległości przez państwa Azji Centralnej w 1991 r. narastały spory terytorialne. Było to szczególnie widoczne w Dolinie Fergańskiej, gdzie proces delimitacji granicy trwał ponad 30 lat i pochłonął setki ofiar.

Natomiast proces delimitacji granicy poza Kotliną Fergańską przebiegał spokojnie i trwał znacznie krócej. Turkmenistan sfinalizował swoje granice z dwoma sąsiadami Uzbekistanem i Kazachstanem, w 2001 r.. W 2001 roku Kazachstan zakończył również proces delimitacji granic ze swoimi trzema regionalnymi sąsiadami. O ile w Dolinie Fergańskiej również nastąpił pewien postęp, o tyle większość z nich osiągnięto dzięki wytyczeniu granic regionów górskich, w których nikt nie mieszkał.

Problem enklaw

Wytyczanie granic na gęsto zaludnionych terenach nadal było problematyczne, zwłaszcza w enklawach. W Kotlinie Fergańskiej znajduje się wiele enklaw, z których trzy największe to Worukh w Tadżykistanie oraz Szahimardon i Sokh w Uzbekistanie, wszystkie położone na terytorium Kirgistanu. Ograniczone zasoby wodne i lądowe, w połączeniu z gęsto zaludnionymi, bliskimi i spornymi osadami, powodowały częste konflikty graniczne w regionie, które czasami przeradzały się w konfrontacje międzypaństwowe. Przykładem tego był incydent z 2016 r. na spornym obszarze Ungar-Too na granicy kirgisko-uzbeckiej, kiedy to siedmiu pracowników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Uzbekistanu wylądowało w Kirgistanie z helikoptera po sporze o zbiornik Orto-Tokoy. Bardziej niszczycielskimi przykładami były konflikty zbrojne między Tadżykistanem a Kirgistanem w 2021 i 2022 r.

Pierwszy krok w kierunku zakończenia sporów terytorialnych w Kotlinie Fergańskiej został wykonany w 2019 r., kiedy Uzbekistan i Tadżykistan zawarły porozumienie w sprawie delimitacji granicy. Drugi krok został wykonany wraz z umową o granicy kirgisko-uzbeckiej, która została podpisana w styczniu 2023 r. Trzeci i ostatni krok został wykonany w lutym, kiedy Tadżykistan i Kirgistan osiągnęły historyczne porozumienie graniczne. Spotkanie trzech prezydentów w Chodżencie było wspólnym świętowaniem ich osiągnięć dyplomatycznych.

Doniosła skala podpisanego porozumienia w znalazła odzwierciedlenie nie tylko w górnolotnych oświadczeniach trzech prezydentów, ale także w zagranicznych reakcjach na ten rozwój wydarzeń. Na długiej liście międzynarodowych aktorów, którzy pogratulowali Azji Centralnej ostatecznego uzgodnienia granic, znajdują się m.in. Chińska Republika Ludowa (ChRL), Rosja, Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Rada Współpracy Zatoki Perskiej, Organizacja Współpracy Islamskiej, Kuwejt, Turcja i Arabia Saudyjska. W swoim wystąpieniu rzecznik MSZ ChRL Guo Jiakun pogratulował Kirgistanowi, Tadżykistanowi i Uzbekistanowi „ostatecznego rozwiązania kwestii terytorialnej” i obiecał „wspólnie promować wysokiej jakości rozwój inicjatywy Jeden Pas, Jedna Droga z tymi i innymi krajami Azji Centralnej, pogłębiając współpracę w różnych dziedzinach”.

Świetlana przyszłość?

Rozwój ten ma znaczące korzyści w przyszłości dla ChRL i innych partnerów międzynarodowych z Azji Centralnej, ponieważ zmniejsza ryzyko dla ich inwestycji. Rozwiązując spory terytorialne, państwa regionu pokazały, że są zaangażowane w rozwiązywanie wszelkich wzajemnych urazów i żądań politycznych, a tym samym mogą być postrzegane jako zaufani partnerzy, między którymi panuje synergia. Sygnał ten jest impulsem dla dużych międzynarodowych projektów energetycznych i transportowych, takich jak kolej Chiny-Kirgistan-Uzbekistan, projekt energetyczny CASA-1000 z udziałem Kirgistanu i Tadżykistanu oraz szybko rozwijający się Korytarz Środkowy łączący Europę i Azję.

Zakończenie sporów granicznych w Azji Centralnej zbiega się w czasie z rosnącą zainteresowaniem społeczności międzynarodowej i zwiększaniem zaangażowania w sprawy świata zewnętrznego. Obecni i przyszli inwestorzy w Azji Centralnej mogą być teraz pewni, że ich projekty nie będą musiały radzić sobie z perspektywą konfliktu międzypaństwowego i niestabilności, które powodują rozłamy między elitami politycznymi w regionie.