Pod koniec 2025 roku, podczas swojej wizyty w Kirgistanie Władimir Putin ogłosił gotowość Rosji do budowy małego modułowego reaktora jądrowego (SMR) w Kirgistanie, sygnalizując tym samym zamiar Moskwy, by wyjść poza tradycyjne relacje handlowe na rzecz projektów długoterminowej strategicznej infrastruktury.

Propozycja Rosji może być uzasadniona potrzebą rozwiązania uporczywego problemu częstych niedoborów energii w Kirgistanie, spowodowanych rosnącym zużyciem, starzejącą się infrastrukturą energetyczną oraz nadmiernym poleganiem na energii wodnej jako głównym źródle wytwarzania energii elektrycznej.

Na głębszym poziomie inicjatywa odzwierciedla jednak strategię Moskwy po 2022 roku, opartą na eksporcie zaawansowanych technologicznie rozwiązań do państw przyjaznych politycznie oraz zakotwiczeniu wpływów poprzez projekty kapitałochłonne o wieloletnim cyklu życia, takie jak SMR. Bez wątpienia jeśli zostanie pomyślnie zbudowany, SMR może wzmocnić bezpieczeństwo energetyczne Kirgistanu. Jednak jednocześnie pogłębiłoby strategiczną zależność kraju od Rosji, zamykając go w długoterminowej zależności technologicznej, finansowej i regulacyjnej, co uczyniłoby projekt bardziej geopolitycznym niż ekonomicznym. Dla Rosatomu, rosyjskiej agencji nuklearnej, Kirgistan może być ważnym poligonem doświadczalnym dla swojej lądowej technologii SMR, w obliczu rosnącej presji ze strony Stanów Zjednoczonych i Chin na regionalnym rynku energii jądrowej.

Strukturalne deficyty w systemie energetycznym Kirgistanu

System energetyczny Kirgistanu od dawna cierpi na strukturalną kruchość wynikającą z ogólnej zależności kraju od energii wodnej: ponad 90 procent produkcji energii elektrycznej pochodzi z tego źródła, głównie produkowanego przez tamę i elektrownie Toktogul. Narażony na liczne ryzyka i słabości, takie jak susze, starzejąca się infrastruktura z czasów radzieckich oraz szybko rosnący popyt krajowy, system przeszedł od sporadycznego niedoboru energii elektrycznej do kryzysu strukturalnego. W 2023 roku rząd wprowadził stan wyjątkowy w sektorze energetycznym, wyraźnie przyznając niezdolność istniejących mocy wytwórczych i narzędzi zarządzania popytem do zapewnienia nieprzerwanych dostaw.

Eksperci zauważają, że utrzymujące się niedobory energii elektrycznej mogą dodatkowo podważyć stabilność społeczno-gospodarczą Kirgistanu i w dłuższej perspektywie wywołać polityczne konsekwencje, stanowiące poważne wyzwanie dla przywództwa kraju. Niemniej jednak Kirgistan wydaje się nie być w stanie samodzielnie sprostać temu wyzwaniu. Poza ograniczeniami ekonomicznymi, zwłaszcza wysokimi stałymi kosztami produkcji energii wodnej, niedawne niedobory wody dodatkowo pogłębiły problem. W tym kontekście władze kirgiskie wyraziły zainteresowanie rozwojem projektów energii jądrowej przy wsparciu zewnętrznym finansowym jako potencjalnego rozwiązania długoterminowych problemów związanych z dostawami energii elektrycznej w kraju.

To zainteresowanie pojawiło się równolegle z szerszymi strategicznymi wysiłkami Rosji na rzecz dywersyfikacji portfela eksportowego poza surowce. W tym kontekście Moskwa aktywnie promuje wdrożenie SMR w Kirgistanie jako część szerszego dążenia do eksportu technologii energetycznych o wysokiej wartości. Początki tej inicjatywy sięgają początku 2022 roku, kiedy Rosatom, państwowa korporacja jądrowa Rosatom, oraz Kirgiskie Ministerstwo Energii podpisały niewiążące memorandum o współpracy w pokojowym wykorzystaniu energii jądrowej. Poza sygnalizowaniem współpracy technicznej, memorandum położyło podwaliny pod potencjalną budowę SMR oraz stopniowy rozwój krajowych ram regulacyjnych, wskazując na długoterminowe i strukturalnie podejście, a nie krótkoterminowe rozwiązanie energetyczne. Po wybuchu wojny między Rosją a Ukrainą w lutym 2022 roku i narażeniu Rosji na rosnący wachlarz międzynarodowych sankcji, pomysł ten zyskał nowy rozpęd.

Co rosyjski atom oznacza dla Kirgistanu?

Biorąc pod uwagę wysoce specyficzne środowisko społeczno-polityczne Kirgistanu, odróżniające się od innych państw Azji Centralnej, opinia publiczna na temat energii jądrowej jest kwestią, której elita rządząca nie może sobie pozwolić na ignorowanie. Dostępne dowody sugerują, że społeczne nastawienie do energii jądrowej pozostaje ambiwalentne. Według badań opinii publicznej przeprowadzonych w 2024 roku, 58 procent respondentów wyraziło poparcie dla rozwoju energii jądrowej, podczas gdy 38 procent wyraziło stanowczy sprzeciw. Poparcie opiera się głównie na oczekiwaniach, że energia jądrowa może pomóc zaspokoić rosnące zapotrzebowanie na energię elektryczną w kraju i stworzyć nowe miejsca pracy. Jednocześnie wciąż istnieją poważne obawy dotyczące bezpieczeństwa jądrowego, zagrożeń środowiskowych, podatności sejsmicznej oraz instytucjonalnej zdolności państwa do regulowania wysokiego ryzyka technologii. W rezultacie energia jądrowa pozostaje politycznie wrażliwym i potencjalnie kontrowersyjnym tematem w krajowym krajobrazie politycznym Kirgistanu.

Jeśli kirgiskie przywództwo polityczne pozytywnie zareaguje na propozycję Rosji, kraj stanie przed kombinacją potencjalnych korzyści i ryzyk. Po pierwsze, zaspokajanie potrzeb energetycznych i zapewnienie stabilności systemu. Z perspektywy bezpieczeństwa energetycznego pojawienie się SMR może pozytywnie wpłynąć na bilans energetyczny Kirgistanu. W przeciwieństwie do energii wodnej, produkcja energii jądrowej zapewnia ciągłą produkcję bazową, niezależną od sezonowej dostępności wody. Rosyjscy urzędnicy wskazali, że Kirgistan może otrzymać zaproponowaną elektrownię opartą na projekcie reaktora RITM-200N, o całkowitej mocy od około 110 do 440 MW, w zależności od konfiguracji. Ta produkcja mogłaby jednocześnie dostarczać prąd do 66 000 do 352 000 gospodarstw domowych. Nawet na dolnym końcu tego zakresu taka moc może zmniejszyć import i zmniejszyć presję na zasoby wodne w okresach suchych. Kirgistan musiałby spełnić kilka warunków: ustanowienie kompleksowych ram regulacyjnych, niezależnego organu ds. bezpieczeństwa jądrowego, wykwalifikowanych operatorów, systemy reagowania kryzysowego oraz długoterminowe ustalenia dotyczące dostaw paliwa i gospodarki odpadami. Dla Kirgistanu oznaczałoby to albo stworzenie dużej części tej infrastruktury od podstaw, albo przekazanie tych funkcji Rosji, co nieuchronnie pogłębiłoby instytucjonalną zależność od Rosji.

Po drugie, kwestia kosztów ekonomicznych i długoterminowej zależności. Chociaż SMR są często przedstawiane jako tańsze i bardziej elastyczne niż konwencjonalne duże elektrownie jądrowe, pozostają projektami kapitałochłonnymi i z długimi okresami zwrotu. W praktyce wymagałoby to od Kirgistanu podjęcia długoterminowych zobowiązań finansowych, jednocześnie przekazując znaczną kontrolę nad kluczowymi komponentami swojego systemu energetycznego obcemu państwu, które ma udokumentowaną historię wykorzystywania energii jako geopolitycznego narzędzia nacisku. Co więcej, zależność wykraczałaby daleko poza budowę, obejmując dostawy paliwa, konserwację, oprogramowanie, części zamienne oraz okresowe modernizacje. Dla Kirgistanu zawęziłoby to przyszłe opcje strategiczne i zwiększyło koszty dywersyfikacji z dala od rosyjskiej technologii na kolejne dziesięciolecia.

Po trzecie, implikacje dla polityki wewnętrznej. Projekty nuklearne często spotykają się z oporem społecznym, nawet w krajach o silnych instytucjach. W Kirgistanie, gdzie zaufanie do podejmowania decyzji państwowych jest ograniczone, a konkurencja polityczna zaostrzona, SMR może stać się punktem centralnym mobilizacji opozycji, szczególnie w przypadku incydentu lub gdy Rosja byłaby postrzegana jako wykorzystująca zależność Kirgistanu. Bez przejrzystych konsultacji, wiarygodnych gwarancji bezpieczeństwa i jasno określonych lokalnych korzyści, projekt ryzykuje, że będzie postrzegany jako zewnętrzne narzucone geopolityczne rozwiązanie, a nie suwerenny wybór rozwoju narodowego.

Konsekwencje dla regionu

Po czwarte, wewnątrz-regionalne skutki geopolityczne. Związek wewnątrz tego obszaru „woda–energia–żywność” jest z natury podatny na konflikty ze względu na rozbieżne priorytety sezonowe: państwa powyżej rzeki, szczególnie Kirgistan i Tadżykistan, dążą do maksymalizacji produkcji energii elektrycznej zimą, podczas gdy kraje poniżej rzeki polegają na letnich przepływach wody do nawadniania. Z perspektywy politycznej wdrożenie SMR może przynieść przewagę strukturalną, zapewniając niezawodną zimową generację bazową, zmniejszając tym samym zależność od energii wodnej i tworząc przestrzeń dla bardziej przewidywalnych i współpracujących porozumień wodno-energetycznych z Kazachstanem i Uzbekistanem. Jednak ta perspektywa wiąże się ze znacznymi ograniczeniami. SMR pogłębiłby długoterminowe zobowiązania technologiczne i finansowe wobec partnera zewnętrznego i mógłby zostać uwikłany w negocjacje geopolityczne regionalne i pozaregionalne.

Rosyjska propozycja budowy SMR w Kirgistanie stanowi wybór, który wykracza daleko poza politykę energetyczną. Chociaż projekt mógłby znacząco zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne i zmniejszyć podatność na wstrząsy hydrologiczne, związałby także Kirgistan z długoterminową zależnością technologiczną, finansową i regulacyjną od Rosji. W politycznie pluralistycznym i społecznie wrażliwym środowisku taka zależność wiąże się ze znacznymi zagrożeniami krajowymi i regionalnymi. Ostatecznie wpływ projektu będzie zależał od tego, czy władze kirgiskie będą w stanie zrównoważyć krótkoterminowe zyski energetyczne z autonomią strategiczną, transparentnie odpowiedzieć na obawy społeczne oraz zapobiec temu, by SMR stał się narzędziem geopolitycznego wpływu, a nie katalizatorem zrównoważonego rozwoju.