Przez 50 lat 23-metrowy, ważący 7,5 tony posąg Lenina wznosił się nad drugim co do wielkości miastem Kirgistanu, Oszem, nad centralnym placem. Posąg był uważany za najwyższy w Azji Środkowej. Pewnego ranka zniknął.

Mieszkańcy 300-tysięcznego miasta obudzili się 7 czerwca i odkryli, że władze miejskie nakazały usunięcie pomnika, uważanego za najwyższy pomnik Lenina w Azji Centralnej.

Przeprowadzka była zaskoczeniem dla wielu mieszkańców i tylko nielicznym przechodniom udało się zrobić zdjęcia robotnikom używającym dźwigu do demontażu posągu we wczesnych godzinach porannych. Usunięcie pomnika i reakcja na niego odzwierciedlają zarówno złożoną spuściznę Związku Radzieckiego w Kirgistanie, gdzie sowieckie symbole i nostalgia pozostają bardziej widoczne niż w innych byłych republikach, jak i wzrost kirgiskich nastrojów nacjonalistycznych.

Biuro niedawno mianowanego mera Oszu Żeniszbeka Toktorbajewa nie podało powodu usunięcia pomnika, ale podało, że zostanie on przeniesiony do parku Meerim. Pomnik zostanie zastąpiony 95-metrowym masztem flagowym z flagą Kirgistanu. „Jest to regularna praktyka mająca na celu poprawę architektury publicznej i estetycznego wyglądu miast. Nie warto więc upolityczniać tej sprawy” – napisały władze miasta w oświadczeniu, wskazując na decyzję rosyjskich władz o usunięciu pomników Lenina w Sankt Petersburgu i Biełgorodzie.

Komitet Centralny Partii Komunistów Kirgistanu wyraził oburzenie, stwierdzając, że usunięcie „podeptało prawo i moralność” w komunikacie z 7 czerwca, podpisanym przez jej lidera Izaka Masalijewa. „Osobistości, które uważają się za kulturalne i wykształcone, obaliły pomnik osoby, dzięki której miliony Kirgizów faktycznie stały się kulturalne i wykształcone” – czytamy w komunikacie. Poinformował również, że członkowie partii zamierzają zwrócić się do prokuratury o zbadanie sprawy.

Nie zabrakło jednak pozytywnych reakcji. „Już wcześniej musieliśmy pozbyć się pomników Lenina tutaj, w Kirgistanie” – powiedział aktywista Ajbek Tenizbaj w telewizji Current Time TV. „Powinniśmy przede wszystkim promować naszych własnych ojców założycieli”. Nostalgia za czasami sowieckimi jest w Kirgistanie silna, choć nie jest jasne, czy w ostatnich latach osłabła. Sześćdziesiąt jeden procent Kirgizów uważa, że rozpad ZSRR jest bardziej szkodliwy niż pozytywny – wynika z sondażu Gallupa z 2013 roku. Tylko 16 procent ankietowanych dostrzegło korzyści w tym wydarzeniu.

Pomnik Lenina w stolicy Biszkeku został przeniesiony w 2003 roku. Obecnie stoi za muzeum narodowym naprzeciwko budynku Ministerstwa Spraw Zagranicznych w centrum Biszkeku, po tym jak został tam przeniesiony z głównego placu miasta. Usunięcie w Oszu zbiegło się w czasie z rosnącym nacjonalizmem kirgiskim. Prezydent Sadyr Żaparow, na przykład, znacjonalizował prowadzoną przez Kanadę kopalnię złota i nakazał przerobienie flagi narodowej i hymnu, podczas gdy w parlamencie wielokrotnie podejmowano, choć ograniczone, wysiłki na rzecz promowania języka kirgiskiego zamiast rosyjskiego.

Stosunki między Kirgistanem a Rosją pozostają jednak silne, choć w ostatnim czasie pojawiło się kilka problemów. Dwa miesiące temu rosyjskie siły bezpieczeństwa przeprowadziły nalot na moskiewską łaźnię, uczęszczaną głównie przez kirgiskich migrantów zarobkowych, podczas którego rosyjskie władze wielokrotnie biły i poniżały w większości nagich mężczyzn, co wywołało oburzenie w Kirgistanie. Kilka dni później w Oszu kirgiskie władze aresztowały pracownika tamtejszego centrum kulturalnego wspieranego przez Rosję oraz pracownika administracji mera za rzekomą pracę przy rekrutacji obywateli Kirgistanu do walki na Ukrainie.

W Rosji deputowany Dumy Państwowej Aleksiej Żurawlew powiedział, że usunięcie Lenina z Osz było „zaskakujące” dla kraju, „który mówi, że jest naszym sojusznikiem”. „Wiesz, wszystko na Ukrainie zaczęło się od walki z sowieckim dziedzictwem i warto o tym pamiętać dla wszystkich, którzy podążają tą drogą” – powiedział 9 czerwca rosyjskiemu portalowi wiceprzewodniczący Komisji Obrony Dumy.

Region Osz ma zróżnicowaną populację – z której duża część to etnicznie Uzbecy – i historię konfliktów międzyetnicznych, w tym śmiertelnych starć w 2010 i 1990 roku. Zastąpienie Lenina symbolem narodowym być może nie ma na celu wysłania wiadomości do Rosji, ale potwierdzenie kirgiskiej tożsamości Oszu.