Czy w Kotlinie Fergańskiej zawitała nowa rzeczywistość? W ciągu ostatnich czterech dekad Kotlina Fergańska obejmująca całość lub część terytoriów Kirgistanu (regiony Batken, Dżalal-Abad i Osz), Tadżykistanu (region Sughd) i Uzbekistanu (regiony Andiżan, Namangan i Fergana) wypracowała opinię jako najbardziej narażona pod względem bezpieczeństwa przestrzeń w Azji Centralnej.
Wielu regionalnych i pozaregionalnych ekspertów i badaczy przewidywało potencjalną eksplozję w tym regionie, która mogłaby mieć równie negatywny wpływ na Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan, a pośrednio na Kazachstan i Turkmenistan. Jaka jest nowa rzeczywistość w Kotlinie Fergańskiej?
Jeszcze do niedawna takie postrzeganie Kotliny Fergańskiej było wzmacniane przez obecność wielu realnych źródeł zagrożeń i powodów destabilizacji. Bo głównie w tym regionie Tadżykistan, Kirgistan i Uzbekistan borykały się z problemami związanymi z niekompletnością delimitacji i demarkacji granic państwowych, dostępu do zasobów wodnych, infrastruktury drogowej itp.
Problemy te niestety doprowadziły zarówno do konfliktów wewnętrznych między mieszkańcami terenów przygranicznych, jak i do starć zbrojnych (kilka takich konfliktów miało miejsce po 2010 roku). Nawiasem mówiąc, eksklawy/enklawy wszystkich trzech państw znajdowały się w Kotlinie Fergańskiej. Brak porozumień prawnych, w tym w sprawie eksklaw/enklaw, był źródłem wyzwań wewnętrznych dla państw Azji Centralnej i zwiększał prawdopodobieństwo zewnętrznych wpływów na państwa regiony.
Bez żadnej przesady mieszkańców Kotliny Fergańskiej można nazwać jednym z głównych beneficjentów poprawy stosunków między państwami Azji Centralnej. Ponieważ to właśnie normalizacja współpracy międzypaństwowej w regionie w znacznym stopniu zmniejszyła dotkliwość problemów i stworzyła okno możliwości. Największym wyzwaniem była niepewność granic państwowych, która została w pełni rozwiązana w 2025 roku. Tym samym Tadżykistan i Uzbekistan zakończyły ten proces w marcu 2018 r. (podczas wizyty państwowej prezydenta Uzbekistanu w Duszanbe), Uzbekistan i Kirgistan w styczniu 2023 r. (podczas wizyty państwowej prezydenta Uzbekistanu w Biszkeku), a Tadżykistan i Kirgistan w marcu 2025 r. (podczas wizyty państwowej prezydenta Tadżykistanu w Biszkeku). Tym samym państwa Kotliny Fergańskiej zamknęły kwestię granicy w formacie bilateralnym bez udziału pośredników i otworzyły nowy rozdział we współpracy.
W marcu 2025 r. na szczycie w Chodżencie strony podpisały porozumienie w sprawie punktu styku granic państwowych oraz Deklarację o wiecznej przyjaźni, które stworzyły nową rzeczywistość w Dolinie Fergańskiej. To właśnie ta okoliczność, tj. rozwiązanie istniejących problemów bez udziału pośredników, pokazuje realny potencjał współpracy międzypaństwowej pomiędzy państwami doliny i stworzyła „przypadek Kotliny Fergańskiej” do uregulowania dotkliwych i specyficznych problemów granicznych, który może być wykorzystany przez inne państwa borykające się z podobnymi problemami.
Na tle pozytywnych zmian i kształtowania się korzystnego wizerunku Kotliny Fergańskiej wskazane jest skupienie się na tych działaniach, które utrwalą osiągnięcia współpracy trójstronnej. Stworzenie niezbędnej infrastruktury (w tym otwarcie nowych przejść granicznych) w celu uproszczenia przekraczania granic państwowych. Często ze względu na duży przepływ osób przekraczających granicę, samochodów osobowych i ciężarowych można zaobserwować długie kolejki. Zapewnienie szybkiego i wygodnego przepływu osób i transportu może przyczynić się zarówno do rozszerzenia interakcji handlowych, jak i do rozwoju turystyki regionalnej oraz współpracy kulturalnej i humanitarnej. Dostęp do zasobów wodnych dla mieszkańców Kotliny Fergańskiej jest dotkliwym problemem. Z jednej strony konieczne jest przestrzeganie i wdrażanie istniejących porozumień w sprawie dystrybucji wody, z drugiej zaś inicjowanie wspólnych działań na rzecz wprowadzenia technologii oszczędzania wody i wzajemnej pomocy w zapewnieniu rezerw wody na sezon nawadniania.
Równie ważne jest rozwijanie bliskich i równorzędnych stosunków, niewykorzystywanie przewag ze szkodą dla sąsiadów oraz stopniowa rewizja decyzji, które zostały podjęte w warunkach niepewności granic państw. Istotne jest, aby agencje rządowe odgrywały wiodącą rolę i koordynowały proces rozszerzania współpracy w Kotlinie Fergańskiej na najbliższe 5-7 lat. Po utworzeniu stabilnych i skutecznych platform, część uprawnień może zostać przekazana przedstawicielom organizacji międzynarodowych i sektora obywatelskiego. Podsumowując, należy zauważyć, że Kotlina Fergańska od wielu wieków jest jednym regionem i ma ogromny potencjał, aby ożywić swoje dawne doświadczenia. W tym kontekście ukierunkowane zmniejszanie barier i stopniowe tworzenie nowych możliwości dla wszystkich obywateli – ostatecznych beneficjentów – może sprawić, że proces dobrego sąsiedztwa w tej przestrzeni stanie się nieodwracalny.