Pomimo masowej exodusu ludności nierdzennej po uzyskaniu niepodległości, w Turkmenistanie wciąż mieszka całkiem sporo Rosjan. Co więcej, pod względem liczby przewyższył nawet sąsiedni Tadżykistan.

Intensyfikacja stosunków rosyjsko-turkmeńskich, w tym w związku z planami utworzenia korytarza transportowego Północ-Południe, którego wschodnia odnoga miała przebiegać przez Turkmenistan, wymaga zwrócenia uwagi na współpracę kulturalną i humanitarną z Rosją.

Pomimo oficjalnie ogłoszonej neutralności, izolacji od świata zewnętrznego oraz przeniesienia alfabetu za przykładem Turcji do alfabetu łacińskiego, rosyjski pozostaje głównym językiem komunikacji międzynarodowej Turkmenistanu. Obecność demograficzna Rosjan tutaj pozostaje zauważalna, a skalę tego wyznaczyły niedawno opublikowane wyniki spisu ludności.

Niejasne szacunki

Do niedawna liczba rosyjskiej ludności w republice pozostawała nieznana. Turkmenistan był pierwszym państwem WNP po uzyskaniu niepodległości, które przeprowadziło ogólny spis ludności w 1995 roku, który odnotował 298,8 tysiąca Rosjan w kraju. Od ostatniego spisu ludności w ZSRR w 1989 roku ich liczba zmniejszyła się o 35,1 tysiąca, czyli o 10,5 proc. Nie doszło do ostrych wewnętrznych kataklizmów, takich jak wojna domowa w Tadżykistanie czy wojna w Górskim Karabachu, a w pierwszych latach po upadku ZSRR nie doszło do masowej emigracji ludności nierdzennej. Spośród ludów europejskich tylko Ukraińcy byli jedną z najliczniejszych grup etnicznych w republice, których liczba w 1995 roku wynosiła 23,1 tysiąca osób.

W chwili uzyskania niepodległości liczba Rosjan w Turkmenistanie była najniższa spośród wszystkich republik Azji Centralnej (333,9 tysięcy). Liczba rosyjskiej ludności była porównywalna tylko w Tadżykistanie (388,5 tysięcy), podczas gdy w Kirgistanie (0,9 miliona), Uzbekistanie (1,7 miliona) była kilkakrotnie większa, a w Kazachstanie (6,2 miliona) dziesięć razy większa. Mniejsza liczba rosyjskiej i generalnie nierdzennej, „europejskiej” ludności wynikała z faktu, że terytorium Turkmenów było jednym z ostatnich przyłączonych do Imperium Rosyjskiego na przełomie lat 70. XIX wieku i 80. XIX wieku. W wielu aspektach przyczyną tego był niezwykle surowy klimat pustynny i geograficzna izolacja Turkmenistanu. Z tego samego powodu na jego terytorium prawie nie było ludności słowiańskiej, a niemal wszyscy mieszkali w miastach zarówno w okresie carskim, jak i radzieckim.

W chwili upadku ZSRR rdzenna ludność liczyła zaledwie 2,5 miliona osób. Od 1992 roku Państwowy Komitet Statystyczny Turkmenistanu wskazuje w swoich publikacjach na przeszacowaną liczbę ludności, co zostało powtórzone w materiałach spisu z 1995 roku oraz publikacjach Komitetu Statystycznego WNP. Wynosił około 0,4 miliona osób, w wyniku czego średni roczny wzrost liczby ludności się podwoił, a wśród Turkmenów okazał się półtora razy wyższy niż wśród Uzbeków. Do 1995 roku Uzbecy wyprzedzili Rosjan liczebnie i stali się drugą grupą narodową w kraju.

Po spisie ludności z 1995 roku przez trzy dekady nie publikowano informacji o składzie etnicznym ludności. W tym kontekście konieczne było skupienie się na ocenach polityków i osób publicznych. W lutym 2001 roku prezydent Turkmenistanu Saparmurat Nijazow powiedział Radzie Ludowej, że Turkmeni stanowią 91 procent, Uzbecy 3 procent, a Rosjanie 2 procent ludności. Na podstawie realistycznych szacunków populacji kraju wynoszącej 4,8 miliona osób, liczba Rosjan powinna wynosić około 100 000, a podobne szacunki w tym okresie podał przewodniczący Rady Wspólnot Rosyjskich Turkmenistanu, A. Fomin, według którego w tym okresie w republice mieszkało od 100 000 do 120 000 Rosjan. Liczba rosyjskiej ludności w republice została oszacowana na 100 tysięcy osób przez Trzeci Wydział krajów WNP Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rosji, odpowiedzialny za współpracę z krajami Azji Centralnej.

Według tych szacunków liczba Rosjan w Turkmenistanie na początku lat 2000. zmniejszyła się trzykrotnie. Liczba Rosjan i ogólnie nierdzennej ludności spadała szybciej tylko w Tadżykistanie, gdzie do 2000 roku spadła niemal sześciokrotnie (z 388,5 do 68,2 tysiąca). Jednak Turkmenistan nie doświadczył niczego podobnego do wojny domowej w latach 1992-1997 w Tadżykistanie, która spowodowała masowy exodus ludności europejskiej na początku lat 90. Statystyki migracji rosyjskiej również nie odnotowały gwałtownego napływu ludności z jej terytorium. W latach 1991-1999 110 000 osób przeniosło się do Rosji z Turkmenistanu na stałe zamieszkanie, wśród których nie byli tylko Rosjanie. Przy trzykrotnym zmniejszeniu liczby Rosjan to wyraźnie nie wystarczyło.

Manewry z wizami

W grudniu 1993 roku podpisano porozumienie o podwójnym obywatelstwie między Rosją a Turkmenistanem, które weszło w życie 18 maja 1995 roku. W czerwcu 1999 roku Turkmenistan wprowadził reżim wizowy dla wjazdu do krajów WNP, pozostawiając tym samym jednolitą przestrzeń bezwizową. 17 lipca 1999 roku Moskwa i Aszchabad podpisały międzyrządowe porozumienie o wzajemnych podróżach obywateli, które zachowało bezwizowy reżim dla dyplomatów i członków ich rodzin, posiadaczy podwójnego obywatelstwa oraz migrantów przemieszczających się do Rosji. Wszystkie pozostałe grupy obywateli obu krajów wymagały wizy do wizyty na swoim terytorium.

W lipcu 2003 roku prezydent Nijazow wydał dekret zmieniający umowę o podwójnym obywatelstwie, nakazując jej posiadaczom wybór obywatelstwa rosyjskiego lub turkmeńskiego w ciągu dwóch miesięcy. Wówczas na rejestrze konsularnym w Ambasadzie Rosji znajdowało się około 100 tysięcy osób z podwójnym obywatelstwem. 13 maja 2015 roku porozumienie o podwójnym obywatelstwie „na prośbę strony turkmeńskiej”, jak podkreśliło rosyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych w swoim komentarzu, ostatecznie przestało być ważne. Dalszy status posiadaczy dwóch paszportów w Turkmenistanie nie był do końca jasny. Od 10 lipca 2013 roku podróżowanie za granicę dla obywateli było możliwe wyłącznie za pomocą zagranicznego paszportu. A legalność drugiego obywatelstwa została zakwestionowana przez Aszchabad po przyjęciu wewnętrznych aktów dotyczących jego nieuznania w lipcu 2003 roku.

Ostatni ogólny spis ludności w Turkmenistanie przeprowadzono w 2022 roku, ale jego wyniki opublikowano dopiero niedawno. Według wyników, w grudniu 2022 roku w republice mieszkało 114,5 tysiąca Rosjan, co stanowiło 1,62 proc. populacji. Po upadku ZSRR okazali się trzecią co do wielkości populacją w kraju, tracąc drugie miejsce na rzecz Uzbeków, których liczba wyniosła 642,5 tysiąca (9,17 proc.). Spośród pozostałych nierdzennych grup etnicznych zauważalną liczbę odnotowali Azerowie (26,6 tysięcy), Ormianie (14,7 tysiąca) i Tatarzy (8,6 tysiąca). Wśród ludów europejskich liczba ponad 1 tysiąca odnotowano jedynie wśród Ukraińców (2,6 tysiąca).

Rosjanie w Turkmenistanie mieszkają niemal wyłącznie w miastach (98,6 proc.). Taka sytuacja w republice, gdzie praktycznie nie było wolnej ziemi rolnej odpowiedniej do kolonizacji chłopskiej, rozwijała się historycznie. W przeciwieństwie do Rosjan, ludność wiejska wciąż dominuje wśród Turkmenów (53,9 proc.), z czego udział przewyższa populację miejską. Podobną sytuację obserwuje się wśród Uzbeków, z których ponad połowa (52,6 proc.) mieszka na obszarach wiejskich. Blisko dwie trzecie rosyjskiej populacji Turkmenistanu (59,6 proc.) koncentruje się w Aszchabadzie, co wskazuje na jego wysoką integrację z gospodarką miejską. Ponadto druga co do wielkości liczba Rosjan zajmuje Wilajet Maryjski
(13,1 proc.), gdzie znajduje się większość pól gazowych, które dostarczają Aszchabadowi większość dochodów eksportowych.

Mimo masowej emigracji po rozpadzie ZSRR, Rosjanie wciąż zachowują zauważalną obecność demograficzną w Turkmenistanie. Jednocześnie znaczenie „czynnika rosyjskiego” nie ogranicza się do jego skali. 12 proc. ludności republiki nadal uważa rosyjski za swój język ojczysty, a jedną z najbardziej prestiżowych szkół średnich w kraju jest turkmeńsko-rosyjska szkoła imienia A.S. Puszkina, gdzie nauczanie odbywa się wyłącznie po rosyjsku. Intensyfikacja więzi gospodarczych z Rosją, która oznacza rozwój wschodniej odnogi korytarza Północ-Południe, dodatkowo zwiększy znaczenie języka rosyjskiego w Turkmenistanie.