Porozumienie między Kirgistanem a Tadżykistanem rozwiąże kwestię eksklaw?

Tadżykistan i Kirgistan osiągnęły 1 grudnia nieformalne porozumienie w sprawie ustaleń dotyczących tadżyckiej eksklawy Worukh. Porozumienie mogłoby zakończyć konflikt zbrojny między obydwoma krajami i służyć jako precedens dla innych państw poradzieckich.

Nowe porozumienie precyzuje, że eksklawa będzie nadal istnieć i że między Woruchem a Tadżykistanem powstaną niezakłócone korytarze transportowe i komunikacyjne. Biorąc pod uwagę 30 innych eksklaw w Azji Środkowej i 10 dodatkowych w innych miejscach na obszarze poradzieckim, porozumienie między Duszanbe a Biszkekiem może stanowić punkt zwrotny w zarządzaniu i administrowaniu eksklawami w całym regionie i na Kaukazie Południowym.

W 2021 roku Kirgistan osiągnął porozumienie graniczne z Uzbekistanem w drodze wymiany niewielkich działek ziemi. Wielu obserwatorów wyrażało nadzieję, że uda się wypracować coś podobnego między Kirgistanem a Tadżykistanem w sprawie Woruch. Kilka czynników poddaje w wątpliwość realistyczne perspektywy takiego porozumienia. Po pierwsze, różnice językowe i kulturowe między Tadżykami i Kirgizami są znacznie głębsze niż różnice między Kirgizami i Uzbekami. Po drugie, Duszanbe wywiera presję na obywateli Kirgistanu w Tadżykistanie, aby opuścili Tadżykistan, co doprowadziło do radykalizacji opinii publicznej po obu stronach.

Po trzecie, obszary, które musiałyby zostać zamienione, aby możliwe było zawarcie takiego porozumienia, są znacznie większe i historycznie znacznie bardziej skomplikowane niż miało to miejsce w przypadku wymiany gruntów i zbiorników wodnych wzdłuż wspólnej granicy Kirgistanu i Uzbekistanu. Po czwarte i być może najważniejsze, eksklawa Woruch z większością Tadżykistanu jest wyjątkowa, ponieważ została utworzona w wyniku działań lokalnych, a nie zewnętrznego dekretu.

Prezydent Tadżykistanu Emomali Rahmon oświadczył, że nigdy nie odda Woruch w ramach umowy granicznej z Kirgistanem. Zapewnił, że liczący 30 tys. mieszkańców region zawsze był i zawsze będzie częścią Tadżykistanu. W tym kontekście eksklawa Woruch wydawała się symbolem suwerenności Tadżykistanu i skałą, na której rozbije się jakiekolwiek porozumienie graniczne między obydwoma krajami.

Brak oficjalnego poparcia dla wymiany terytorialnej doprowadził do kolejnych starć między Tadżykistanem a Kirgistanem. Wielu obawiało się, że te potyczki mogą doprowadzić do wojny na pełną skalę, w którą zaangażowane będą podmioty zewnętrzne, w tym islamscy ekstremiści z Afganistanu. Część ekspertów w Moskwie sugerowała nawet, że kraje zachodnie i Chiny mogą mieszać w temacie i mogłyby zaangażować się bardziej bezpośrednio, zmuszając Rosję do tego samego. Niestabilność obu bezpośrednio zaangażowanych krajów – ani Tadżykistan, ani Kirgistan nie dysponują siłami zbrojnymi niezbędnymi do trwałej operacji wojskowej – oraz nowy duch współpracy, który pojawił się w ostatnich miesiącach w Azji Środkowej, ostatecznie skłoniły Biszkek i Duszanbe do zaangażowania się w rozmowy na rzecz pokoju.

W ciągu ostatnich sześciu miesięcy Biszkek i Duszanbe zintensyfikowały rozmowy w sprawie wytyczenia 970-kilometrowej granicy i rozwiązania kwestii eksklawy. Regularnie ogłaszano konsekwentny postęp w negocjacjach granicznych. Obecnie sytuacja uległa zmianie, obie strony zgodziły się co do zasady, że każdy kraj zachowa suwerenność nad eksklawami położonymi na terytorium drugiego oraz będzie miał nieograniczony dostęp do połączeń transportowych i komunikacyjnych łączących ten kraj z jego eksklawami. Wydaje się również, że oba rządy zgodziły się, że ustalenia dotyczące podziału wody, kluczowe w tym coraz bardziej suchym regionie, pozostaną w mocy, tak aby żaden kraj nie mógł w przyszłości narzucać tej kwestii, odmawiając eksklawom dostaw wody niezbędnej do egzystencji.

Szefowie obu delegacji wyrazili 1 grudnia pogląd, że zasadniczo porozumienie wkrótce stanie się podstawą formalnego porozumienia, które oba kraje zamierzają ratyfikować. Eksperci-obserwatorzy w regionie byli jednomyślni, że spotkanie 1 grudnia szefów służb bezpieczeństwa stanowi punkt zwrotny w kwestii eksklawy i ogólnych stosunków między obydwoma krajami. Co być może jeszcze ważniejsze, szefowie obu delegacji i środowiska eksperckiego w Azji Centralnej wyrazili pewność, że uzgodnienia dotyczące Woruch i dostępu do niego rozciągną się na inne eksklawy w obu krajach.